Gigantyczne betonowe kwiaty, rzeźbiarskie skrzydła, kształty, które najwyraźniej wylądowały z innej planety i pozostały pośrodku lasów i wzgórz. Ci, którzy spotykają je po raz pierwszy, często biorą je za elementy scenografii filmu science fiction. W rzeczywistości są to modernistyczne pomniki, zbudowane dla upamiętnienia jednych z najbardziej dramatycznych wydarzeń w dwudziestowiecznej historii Europy.
Spomeniki to fascynujące monolity, które zacierają granicę między rzeźbą a architekturą. Idealne miejsca dla tych, którzy uwielbiają podróżować, fotografować i szukać miejsc daleko od utartej ścieżki.
Spomeniki: co to znaczy i skąd bierze się to określenie
„Spomenik” oznacza po prostu „pomnik” w języku serbsko-chorwackim i słoweńskim. W powszechnym użyciu odnosi się jednak teraz do konkretnej kategorii: brutalistycznych pomników zbudowanych w socjalistycznej Jugosławii w latach 60. i 80.
Osobą, która zapewniła im nową międzynarodową widoczność, był belgijski fotograf Jan Kempenaers, który podróżował po byłej Jugosławii w latach 2006-2009, aby je udokumentować, zbierając zdjęcia w książce Spomenik (Roma Publications, 2010). Amerykański badacz Donald Niebyl odegrał również decydującą rolę jako twórca Spomenik Database, internetowego archiwum katalogującego te zabytki ze szczegółowymi zapisami, mapami i materiałami historycznymi, które później stało się publikacją samą w sobie.
Mały paradoks: potrzeba było zewnętrznego oka, aby przekształcić dziedzictwo, które od dawna pozostawało prawie niewidoczne, w zjawisko globalne.
Dlaczego zostały zbudowane: projekt polityczno-kulturalny
Aby zrozumieć spomeniki, trzeba zacząć od historii. W czasie II wojny światowej terytorium Jugosławii było miejscem brutalnych bitew, okupacji, obozów koncentracyjnych i masowych zabójstw. Ale także zaciekłego oporu partyzantów.
Po konflikcie Jugosławia pod rządami Josipa Broza Tity zbudowała swoją tożsamość wokół tej pamięci, zakotwiczonej w ideale „braterstwa i jedności” między różnymi narodami. Pomniki miały na celu uhonorowanie ofiar faszyzmu i walk partyzanckich, a jednocześnie utrzymanie młodego i złożonego narodu. Po zerwaniu ze Stalinem w 1948 roku i wyborze niezaangażowanej „trzeciej drogi” Jugosławia odrzuciła sowiecki socrealizm na rzecz nowoczesnego, abstrakcyjnego języka wizualnego otwartego na międzynarodowe eksperymenty.
Tam, gdzie inne reżimy celebrowały władzę poprzez heroiczne posągi, Jugosławia wybierała formy rzeźbiarskie i symboliczne, zdolne do przemawiania do wszystkich bez zalecania jednej narracji.
Sposób ich wykonania: materiały, kształty i krajobraz
Beton, stal nierdzewna, kamień: materiały są materiałami modernizmu i brutalizmu, wdrażanymi z zaskakującą ekspresyjną swobodą.
Kształty są abstrakcyjne, ale nigdy arbitralne. Rosną ze skrzydeł, kwiatów, pękniętej skały, spiral, tomów otwierających się ku niebu. Każdy pomnik nie uczy, ale raczej sugeruje ideę: opór, żal, odrodzenie.
Kolejną cechą definiującą jest związek z otaczającym krajobrazem. Wiele spomeników stoi na samych miejscach wydarzeń, które upamiętniają. Są przeznaczone do przemierzania, a nie tylko obserwowania. Kilka kompleksów obejmowało muzea, amfiteatry, parki i przestrzenie do publicznych ceremonii. Były to miejsca pamięci, ale także życia zbiorowego: upamiętnienia, zgromadzenia publiczne, wizyty szkolne pomagały przekazywać historię wojny i ruchu oporu nowym pokoleniom. W niektórych miejscach, takich jak Kozara, skala uroczystości i liczba odwiedzających osiągnęła niezwykłe rozmiary.
Dlaczego spomeniki nadal mają znaczenie dla projektantów
Dla architektów i projektantów spomeniki oferują naprawdę cenne studium przypadku. Pokazują, jak skromny materiał, taki jak beton, może stać się w pełni ekspresyjnym językiem, jak przestrzeń może przenosić pamięć bez uciekania się do retoryki i jak związek między dziełem, jego krajobrazem i ludźmi, którzy go zamieszkują, jest integralną częścią każdego projektu.
Stanowią również przykład tego, jak konserwacja współczesnego dziedzictwa pozostaje otwartym wyzwaniem: jak chronić architekturę zbudowaną, aby przetrwać, ale narażoną na zaniedbania? Przede wszystkim przypominają o tym, że przestrzeń zabudowana jest czasem najbardziej bezpośrednim środkiem nie zapominania.
Spomeniki warte poznania
Jasenovac - Chorwacja
Zbudowany na terenie obozu koncentracyjnego o tej samej nazwie - gdzie dziesiątki tysięcy ludzi straciło życie w latach 1941-1945 - „Kamienny Kwiat” wznosi się około 24 metrów nad równiną wzdłuż rzeki Sawy. Zaprojektowany w 1966 roku przez Bogdana Bogdanovicia, jednego z najważniejszych jugosłowiańskich architektów okresu powojennego, pomnik porzuca wszelką uroczystą retorykę na rzecz głęboko symbolicznego języka. Żelbet jest ukształtowany jak kwiat otwierający, jego płatki są czyste i precyzyjne, jednocześnie kruche i imponujące. Pusty pejzaż wzmacnia efekt: widoczne z dużej odległości dzieło staje się w tym otoczeniu potężnym gestem odrodzenia.
Tjentište - Bośnia i Hercegowina
Pomnik z 1971 roku jest dziełem rzeźbiarza Miodraga Živkovicia. Dwa duże betonowe skrzydła, o wysokości około 19 metrów, sugerują dwie połówki rozłupanej skały. Przerwa między nimi symbolicznie przywołuje przełamanie przez partyzantów okrążenia wojsk wroga podczas bitwy w 1943 roku. Szorstkie, rzeźbione powierzchnie - noszące ślady budowy - wchodzą w dialog z otaczającymi je skałami, sprawiając, że pomnik wydaje się należeć raczej do góry niż do ludzkich rąk.
Petrova Gora - Chorwacja
Na wzgórzach Kordun pomnik powstania Kordun i Banija to opowieść o utraconym pięknie. Rzeźbiarz Vojin Bakić wymyślił go na początku lat 80. jako dużą zakrzywioną masę, o wysokości ponad 30 metrów, pokrytą polerowanymi panelami ze stali nierdzewnej. W świetle słonecznym metal odbijał niebo i otaczający las; wewnątrz przestrzenie wystawiennicze były dedykowane ruchowi oporu. Z biegiem lat doznał poważnych zniszczeń i grabieży i stał się jednym z emblematów opuszczenia, które spotkało wiele spomeników.
Kosmaj - Serbia
Pięć dużych betonowych „skrzydeł” - rytmicznych i geometrycznych - wznosi się na zboczach wzgórza niedaleko Belgradu. Projekt z 1971 roku autorstwa Vojina Stojicia i Gradimira Medakovicia jest dedykowany bojownikom lokalnego oddziału partyzanckiego. Odsłonięty beton, z jego ostrymi liniami i ostrymi kątami, czyta się naprzemiennie jako skrzydła, ostrza lub płomienie. Zaprojektowany z daleka i doświadczony z bliska, pozostaje popularnym celem wycieczek dla mieszkańców Belgradu. Skuteczna demonstracja tego, jak abstrakcja i krajobraz mogą łączyć się w jedną kompozycję.
Ilinden (znany jako Makedonium) - Macedonia Północna
Pomnik czy statek kosmiczny? Na wzgórzu Mečkin Kamen, nad miastem Kruševo, Makedonium (1974) wygląda jak coś, co wylądowało nad doliną. Stworzony przez artystyczną parę Jordana i Iskrę Grabulovskich, upamiętnia powstanie ilindeńskie w 1903 roku przeciwko Imperium Osmańskiemu i krótkotrwałą Republikę Kruševa. Sferyczna forma, złożona z zakrzywionych betonowych brył, kryje w sobie jasne wnętrze, po którym można się poruszać i w którym światło przenika przez ukształtowane otwory.
Podgarić - Chorwacja
Wzajemne oddziaływanie materiałów jest cechą charakterystyczną tego pomnika z 1967 roku, poświęconego rewolucji ludu Moslaviny. Rzeźbiarz Dušan Džamonja ustawił duże skrzydłowe formy betonowe w dialogu z okrągłym elementem pokrytym aluminium, który wydaje się odrywać od szarej masy. Rezultatem jest monumentalna rzeźba o niemal całkowitej abstrakcji, która wyłania się z pagórkowatego krajobrazu i zmienia wygląd wraz ze światłem i niebem.
Po Jugosławii: porzucenie, kontestacja pamięci i nowa uwaga
Wraz z rozpadem Jugosławii w latach 90. i późniejszymi wojnami wiele spomeników straciło cel, dla którego zostały zbudowane. Niektóre zostały uszkodzone lub zdewastowane; inne po prostu zapomniano, w kontekście, w którym pamięć o drugiej wojnie światowej nie była już tak wspólna jak dawniej.
Dziś obraz jest bardziej złożony. Niektóre zabytki zostały odrestaurowane lub przywrócone do aktywnej pamięci, podczas gdy inne pozostają w kruchym stanie. Wystawa „Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980”, zorganizowana w MoMA w Nowym Jorku w 2018 roku, wprowadziła architekturę jugosłowiańską do globalnej rozmowy i pomogła odnowić uwagę na ten temat.
Warto jednak pamiętać o jednej kwestii - być może najważniejszej lekcji dla tych, którzy podchodzą do tych prac jako projektanci lub badacze: postrzeganie spomeników tylko jako „dziwnych, fotogenicznych struktur” oznacza utratę połowy ich znaczenia. Są to utwory stworzone do opowiadania historii, często bolesnej i muszą być odczytywane w odniesieniu do kontekstu, który je wytworzył.
